مادامىكه از آنها چيزى از اين امور ظاهر نشود و معامله نيّتهاى آنها را به خدا واگذار مىكنيم » . « 1 » نتايج اين عقيده بدين ترتيب امام ميان عقايد شيعه و خوارج و معتزله و مرجئه عقيده‌يى متوازن عرضه كرد كه اجتماع اسلامى را از انتشار و تصادم و تنافر در ميان خود نجات داد و افراد آن را از بىبندوبارى اخلاقى و جسارت بر گناهان نيز مانع گرديد . اگر به تاريخ زمان فتنه نظر افكنيم ، همان زمانى كه ابو حنيفه عقيده اهل سنّت را به اين روشنى بيان كرده بود ، خواهيم فهميد كه اين كار بزرگ ابو حنيفه بود كه در سوق دادن امت به راه اعتدال نقش مهمى داشت . زيرا معناى اين عقيده اين بود كه امت ، آن اجتماع اسلامى نخستين را كه پيامبر ( ص ) بنيان گذاشته بود مورد اعتماد قرار داده است . و احكامى كه آنها به اتفاق و يا با اكثريت آراء صادر كرده بودند مورد پذيرش امت است . اصحابى را كه آنها يكى بعد از ديگرى به عنوان خليفهء انتخاب كرده بودند مورد پذيرش امت است . و آن علم كامل شريعت را كه توسط افراد آن اجتماع ( صحابه پيامبر ) به نسلهاى بعدى عرضه شده كاملا قبول مىكنند ، اين عقيده را ابو حنيفه ايجاد نكرده بلكه همان عقيده‌يى را كه اكثريت امت در آن وقت دارا بودند ، به شكل مدوّنى در آورد و به اين ترتيب خدمت بزرگى انجام داد . زيرا بر اساس آن به مسلمانان عامه آشكار شد كه در برابر گروههاى متفرق ، مذهب متمايز آنها چيست . تدوين قانون اسلامى اما - از ديدگاه حنفيّه - بزرگترين كار پسنديده ابو حنيفه كه پايگاه مهمّى در تاريخ اسلام پيدا كرد ، اين بود كه او اين خلأ بزرگ را كه بعد از خلافت را شده به سبب متروك شدن شورى در نظام فقهى اسلام ايجاد شده بود با نيرومندى تمام پر ساخت . در روزگار بنى اميّه ، مرزهاى حكومت اسلامى از سند تا اسپانيا گسترش يافته بود و ملتهاى متعدد و مختلف را با داشتن تمدنهاى جداگانه و رسم و راه‌هاى مختلف و وضع زندگانى گوناگون در برگرفته بود . در داخل كشور مشكلات مالى ، تجارى ، كشاورزى ، صنعت و حرفه و عروسى و عقد و نكاح و مسائل قانونى و ادارى و قوانين و مقررات

--> ( 1 ) . ابن ابى العزّ ، 312 - 313 .